Nacrt-LAP-rodna-ravnop.

Septembar 2021.

SADRŽAJ

• UVOD

• METODOLOGIJA

• ANALIZA NORMATIVNOG I STRATEŠKOG OKVIRA

•  ANALIZA STANJA I LOKALNOG KONTEKSTA

- RODNE KOMPONENTE DRUGIH VAŽEĆIH LOKALNIH STRATEŠKIH DOKUMENATA

- SWOT ANALIZA

- SOCIO- DEMOGRAFSKI RODNI KONTEKST

- UČEŠĆE ŽENA U PROCESU ODLUČIVANJA

- RODNE EKONOMSKE NEJEDNAKOSTI

- OBRAZOVANJE

- ŽENSKO ZDRAVLJE NA LOKALNOM NIVOU

- NASILJE NAD ŽENAMA I DJECOM

- RODNI STEREOTIPI U MEDIJIMA, KULTURI I SPORTU

•  VIZIJA I CILJEVI

• AKCIONI PLAN

•  NAČINI PRAĆENJA REALIZACIJE LAP RR, EVALUACIJE I IZVJEŠTAVANJA

• ANEXI

UVOD

Lokalni akcioni plan za rodnu ravnopravnost (LAP RR) opštine Tuzi je strateško-planski dokument koji će kroz realiazaciju aktivnosti podstaći razvoj ove lokalne zajednice, a naročito unaprijediti položaj žena u opštini Tuzi. Lokalni akcioni plan za rodnu ravnopravnost opštine Tuzi se donosi na period od dvije godine 2022- 2023, pa je dizajniran da na najbolji način odgovori na uočene izazove i podstakne lokalne prednosti i mogućnosti najmlađe opštine u Crnoj Gori. Usaglašen je sa normativnim i strateškim okvirom za rodnu ravnopravnost u Crnoj Gori, a prije svih sa Zakonom o rodnoj ravnopravnosti, Nacionalnom strategijom rodne ravnopravnosti u Crnoj Gori 2021- 2025. i Strateškim planom razvoja opštine Tuzi 2021-2026.

Za unaprjeđenje rodne ravnopravnosti u Crnoj Gori, od velikog značaja je rad na promovisanju važnosti rodne ravnopravnosti na lokalnom nivou. Zakon o rodnoj ravnopravnosti je, između ostalih, propisao i obavezu za lokalne samouprave da tokom svake od faze planiranja, donošenja i sprovođenja odluka, kao i realizacije planiranih aktivnosti iz svojih nadležnosti, ocjenjuju i vrjednuju uticaj tih odluka i aktivnosti na položaj žena i muškaraca.

Misija OEBSa u Crnoj Gori u saradnji sa Direkcijom za rodnu ravnopravnost u Ministarstvu pravde, ljudskih i manjinskih prava je tokom poslednje decenije snažno podržavala izgradnju kapaciteta lokalnih institucionalnih mehanizmama za rodnu ravnopravnost kroz potpisivanje Memoranduma o saradnji, brojne obuke za mrežu lokalnih koordinatorki/a za rodnu ravnopravnost, te organizaciju obuka za članove/ice radnih grupa za izradu lokalnih akcionih planova za rodnu ravnopravnost.

Lokalni akcioni plan za rodnu ravnopravnost je jedan od efikasnih mehanizama realizacije dijela obaveza iz Nacionalne strategije rodne ravnopravnosti u Crnoj Gori 2021-2025. i Zakona o rodnoj ravnopravnosti.

Važnost usvajanja Lokalnog akcionog plana za rodnu ravnopravnost je višestruka:

• Lokalna vlast pokazuje da rodnu ravnopravnost doživljava kao indikator demokratičnosti i pravednosti u lokalnoj zajednici

• Realizuju se obaveze lokalne samouprave jasno definisane Zakonom o rodnoj ravnopravnosti i Zakonom o lokalnoj samoupravi

• Stvara se prostor za efikasnu realizaciju obaveza institucionalnog mehanizma/ama za rodnu ravnopravnost na lokalnom niovu ali i svih lokalnih službi

• Dobija se realistična slika stvarnog, svakodnevnog života žena i ostalih marginalizovanih grupa na lokalnom nivou, te se fokus usmjerava na rješavanje/ ublažavanje istaknutih problema i nejednakosti

• Politike na lokalnom nivou bivaju osjetljive na različite potrebe žena i muškaraca

„Lokalni plan aktivnosti za postizanje rodne ravnopravnosti je instrument (strateški, planski dokument lokalne zajednice) u kome lokalna zajednica, njeni organi i drugi subjekti u lokalnoj zajednici projektuju, planiraju i predlažu posebne mjere, koje lokalna zajednica i njeni organi kao i drugi subjekti u lokalnoj zajednici preduzimaju, u skladu sa konkretnim prilikama i potrebama svake sredine, a u cilju otklanjanja nejednakosti među ženama i muškarcima i stvaranju jednakih mogućnosti za realizaciju prava”.

Prioritetni ciljevi i aktivnosti su kreirani na osnovu realizovane analize trenutnog stanja u opštini Tuzi, a istovremeno su usklađeni sa ciljevima, mjerama i aktivnostima Nacionalne Strategije za rodnu ravnopravnost 2021-2025, na sljedeći način:

• Strateški cilj: Rodna ravnopravnost se doživljava kao indikator demokratičnosti u opštini Tuzi

- Operativni cilj 1: Opštinske službe, mediji i NVO sektor djeluju na eliminisanju rodnih stereotipa i rodnih predrasuda

- Operativni cilj 2: Unaprijeđena rodna ravnopravnost u oblasti ekonomije i zdravlja

- Operativni cilj 3: Lokalni multisektorski tim prevenira rodno zasnovano nasilje

METODOLOGIJA

Metodologija izrade Lokalnog akcionog plana za rodnu ravnopravnost opštine Tuzi je usklađena sa Pravilnikom o metodologiji za izradu strateškog plana razvoja jedinice lokalne samouprave Ministarstva ekonomije. Sadržaj LAP RR opštine Tuzi je prilagođen smjernicama iz članova 15 i 16 Zakona o rodnoj ravnopravnosti, kao i Nacionalnoj Strategiji za rodnu ravnopravnost 2021-2025.

Za izradu ovog lokalnog dokumenta korišćeni su svi alati koji daju dobre rezultate u dosadašnjoj praksi izrade lokalnih i drugih strateških dokumenata:

- SWOT analiza

- Konsultacije i

- Sastanci

- LFA (Logical Framework Approach) metode

Izrada Lokalnog akcionog plana za rodnu ravnopravnost opštine Tuzi imala je dvije faze, a svaka od faza sljedeće korake:

1. Pripremna faza

1.1. Obrazovanje radne grupe za izradu LAP RR Tuzi

1.2. Prikupljanje i analiza podataka i lokalnog konteksta

1.3. Analiza normativnog i strateškog okvira

2. Izrada LAP za rodnu ravnopravnost opštine Tuzi

2.1. Definisanje strateškog cilja

2.2. Definisanje operativnih ciljeva

2.3. Dizajniranje aktivnosti, vremenskog okvira i odgovornosti

2.4. Dizajniranje SMART indikatora

2.5. Određivanje neophodnih resursa za realizaciju aktivnosti

2.6. Definisanje okvira za praćenje i evaluaciju

Nakon ove dvije, slijede naredne faze i koraci:

3. Realizacija LAP za rodnu ravnopravnost opštine Tuzi

3.1. Organizovanje javne rasprave i usvajanje komentara i sugestija koje unapređuju LAP RR

3.2. Usvajanje LAP RR opštine Tuzi

3.3. Realizacija aktivnosti prema vremenskom planu, odgovornostima i resursima

3.4. Informisanje lokalne i šire javnosti o dostignutim rezultatima

4. Praćenje realizacije i evaluacija učinka

4.1. Obrazovanje radne grupe za praćenje i evaluaciju

4.2. Izvještavanje prema vremenskom okviru i odgovornostima

Cio ciklus oko pripreme, izrade, primjene, praćenja i izvještavanja Lokalnog akcionog plana za rodnu ravnopravnost prikazan je grafikonom 3:

ANALIZA NORMATIVNOG I STRATEŠKOG OKVIRA

MEĐUNARODNI NORMATIVNI I STRATEŠKI OKVIR RODNE RAVNOPRAVNOSTI

MEĐUNARODNI PAKT O GRAĐANSKIM I POLITIČKIM PRAVIMA (1966), pored potvrde principa jednakost muškaraca i žena sadržanih u dotadašnjim aktima UN predviđa i određene obaveze država potpisnica. Naime, ovim paktom države potpisnice su se obavezale na garanciju i poštovanje prava predviđenih ovim paktom svih lica koja se nalaze na njihovoj teritoriji ili potpadaju pod njihovu nadležnost, kao i da svoje zakonodavstvo usklade sa odredbama pakta i omoguće svim građanima korišćenje žalbe nadležnim organima u slučaju kršenja proklamovanih prava.

KONVENCIJA O ELIMINACIJI SVIH OBLIKA DISKRIMINACIJE ŽENA (CEDAW) je usvojena od strane Generalne skupštine Ujedinjenih nacija 1979. godine, ali je stupila na snagu kao međunarodni ugovor 1981. godine. Sastoji se od preambule i 30 članova, definiše šta predstavlja diskriminaciju nad ženama i postavlja agendu za nacionalnu akciju za eliminaciju takve diskriminacije. Danas, ova Konvencija predstavlja jedan od najšire prihvaćenih međunarodnih sporazuma o ljudskim pravima. Ono što ovu Konvenciju razlikuje od prethodnih dokumenata donijetih o oblasti ravnopravnosti muškaraca i žena je program koji države potpisnice ne obavezuje samo na inkorporaciju odredaba Konvencije u nacionalno zakonodavstvo, već i na sprovođenje mjera i aktivnosti koje će dovesti do stvarne ravnopravnosti muškaraca i žena. U oblasti političkog reprezentovanja od značaja je član 7. Konvencije koji obavezuje države da preduzimaju sve mjere za otklanjanje diskriminacije žena u političkom i javnom životu zemlje, a posebno mjere za obezbeđenje 3 prava:

1. Pravo žena da glasaju na svim izborima i javnim referendumima i da budu birane u sva tijela koja se biraju putem javnih izbora

2. Pravo žena da učestvuju u kreiranju i sprovođenju vladine politike i da zauzimaju rukovodeće položaje i obavljaju sve javne funkcije na svim nivoima vlasti

3. Pravo žena da učestvuju u radu nevladinih organizacija i udruženja koja se bave javnim i političkim životom u zemlji.

Pored navedenog, član 8. Konvencije obavezuje države da preduzimaju sve mjere da bi obezbjedile ženama mogućnost da pod jednakim uslovima s muškarcima predstavljaju svoje vlade na međunarodnom nivou, kao i da učestvuju u radu međunarodnih organizacija.

Zemlje koje su ratifikovale ili pristupile Konvenciji su zakonski obavezne da sprovedu njene odredbe u praksi. One se takođe obavezuju da dostave nacionalne periodične izvještaje Komitetu UN za eliminaciju svih oblika diskriminacije žena, najmanje svake četiri godine, o mjerama koje su preduzete u skladu sa ugovornim obavezama NVO mogu da kreiraju izveštaje iz sjenke

PEKINŠKA PLATFORMA ZA AKCIJU je dokument četvrte svjetske konferencije o ženama, septembar 1995. godine, koji se smatra nacrtom za poboljšanje položaja žena i unaprjeđenje ženskih prava. Akcioni plan se sastoji od šest poglavlja koji se djeli na dvanaest “kritičnih oblasti”. On definiše dugoročne ciljeve i mjere koje će vlade, međunarodna zajednica, nevladine organizacije i privatni sektor preduzeti u cilju poboljšanja uslova za žene. Vlade moraju da svakih 5 godina prijave svoja dostignuća a NVO mogu da kreiraju izveštaje iz sjenke.

MILENIJUMSKA DEKLARACIJA je rezolucija Generalne skupštine Ujedinjenih nacija, usvojena 2000. godine. Polazi od suštinskih vrijednosti međunarodnih odnosa u 21. vijeku: sloboda, jednakost, solidarnost, tolerancija, poštovanje prirode, podjela odgovornosti, i kao ključne ciljeve navodi:

• Mir, bezbjednost i razoružanje

• Razvoj i smanjenje siromaštva

• Zaštita životne sredine

• Ljudska prava, demokratija i dobra vladavina

• Zaštita osjetljivih grupacija

• Posebne potrebe Afrike

• Jačanje uloge Ujedinjenih nacija

POVELJA O OSNOVNIM PRAVIMA U EVROPSKOJ UNIJI je osnovni dokument EU koji se tiče oblasti ljudskih prava, donijeta 2000. godine u Nici. Iako ne predstavlja pravno obavezujući dokument do usvajanja Ustava za Evropu, ovaj dokument ima veliki značaj jer se smatra važnim izvorom u tumačenju prava Evropske unije od strane Evropskog suda pravde.

MAPA PUTA ZA JEDNAKOST ŽENA I MUŠKARACA, Evropska komisija- definiše prioritetne oblasti i intervencije u cilju postizanja potpune jednakosti muškaraca i žena. Ova Mapa puta navodi šest prioritetnih područja aktivnosti EU vezanih za jednakost polova:

1. Postizanje jednake ekonomske nezavisnosti žena i muškaraca

2. Podsticanje usklađivanja poslovnog, privatnog i porodičnog života

3. Promovisanje jednakog učešća žena i muškaraca u donošenju odluka

4. Iskorjenjivanje nasilja na osnovu pola i trgovine ljudima

5. Uklanjanje rodnih stereotipa u društvu

6. Promovisanje jednakosti polova van EU

STRATEGIJA EVROPSKE UNIJE ZA RAVNOPRAVNOST IZMEĐU ŽENA I MUŠKARACA je strateški dokument EU koji definiše politiku aktivnog djelovanja u cilju postizanja rodne ravnopravnosti i propisuje konkretne aktivnosti na osnovu pet prioritetnih oblasti koje su definisane u Ženskoj povelji i jednoj oblasti koja se bavi pitanjima koja prožimaju sve ostale oblasti.

EVROPSKA POVELJA O RODNOJ RAVNOPRAVNOSTI NA LOKALNOM NIVOU Savjet evropskih opština i regiona (CEMR), kao asocijacija lokalnih i regionalnih vlasti iz preko trideset zemalja Evrope, usvojio je 2006. godine Evropsku povelju o jednakosti muškaraca i žena u lokalnom životu. Povelja je namijenjena lokalnim i regionalnim upravama Evrope, koje se njenim potpisivanjem, javno obavezuju da će slijediti principe rodne ravnopravnosti i sprovoditi odredbe propisane Poveljom u svojim sredinama. Polazeći od potrebe ravnopravnog učešća i prisustva žena i muškaraca u upravi i na vodećim pozicijama, Povelja utvrđuje sljedeća načela kao neophodna za dalje aktivnosti na polju rodne ravnopravnosti :

Ravnopravnost žena i muškaraca je fundamentalno pravo

• Da bi rodna ravnopravnost bila zagarantovana, moraju se rješavati pitanja višestruke diskriminacije i hendikepa

• Podjednako učešće žena i muškaraca u procesima odlučivanja je preduslov za demokratsko društvo

• Eliminisanje rodnih stereotipa je fundamentalno za postizanje ravnopravnosti između žena i muškaraca

• Uvršćivanje rodnih stavova u sve aktivnosti lokalne i regionalne uprave je neophodno u procesu poboljšanja ravnopravnosti između žena i muškaraca

•  Pravilno obezbjeđivanje resursa za akcioni plan i program je neophodan alat u unaprjeđivanju rodne ravnopravnosti

Do sada je Povelju potpisalo oko 256 evropskih lokalnih i regionalnih uprava. U Crnoj Gori, ovu Povelju je potpisala opština Kotor.

DOMAĆI NORMATIVNI I STRATEŠKI OKVIR RODNE RAVNOPRAVNOSTI

U crnogorskom zakonodavstvu, pored USTAVA CRNE GORE („Sl. List CG“, br.1/2007 i 38/2013), relevantan izvor za oblast rodne ravnopravnosti čine zakoni i drugi pravni dokumenti.

Ustavom Crne Gore je utvrđeno da država jemči ravnopravnost žene i muškarca i razvija politiku jednakih mogućnosti (član 18), kao i da je zabranjena svaka neposredna i posredna diskriminacija po bilo kom osnovu, ali da se mogu primjenjivati posebne mjere čiji je cilj stvaranje jednakih mogućnosti (član 8).

Od zakona kojima se regulišu pitanja značajna za ostvarivanje rodne ravnopravnosti neophodno je izdvojiti Zakon o rodnoj ravnopravnosti („Sl. list CG“, br.1/2007 i 38/2010), Zakon o zabrani diskriminacije („Sl. list CG“, br. 41/2010) i Zakon o zaštitniku/ici ljudskih prava i sloboda Crne Gore („Sl. list CG“, br.42/2011 i 32/2014)

ZAKON O RODNOJ RAVNOPRAVNOSTI uređuje način obezbjeđivanja i ostvarivanja prava po osnovu rodne ravnopravnosti, kao i mjere za eliminisanje diskriminacije po osnovu pola i stvaranje jednakih mogućnosti za učešće žena i muškaraca, kao i lica drukčijih rodnih identiteta u svim oblastima društvenog života. Prava po osnovu rodne ravnopravnosti, po ovom Zakonu, obezbjeđuju se i ostvaruju u skladu sa međunarodnim ugovorima i opšte prihvaćenim pravilima međunarodnog prava.

Ovaj Zakon pripada grupi evropskih zakona usvojenih radi promovisanja i uspostavljanja rodne ravnopravnosti koji definišu termine, uvode i opisuju mjere koje treba usvojiti, obaveze organa (kod nas su to državni organi, organi državne uprave i lokalne samouprave, javne ustanove, javna preduzeća i druga pravna lica koja vrše javna ovlašćenja) i subjekata u privatnom sektoru (privredna društva, druga pravna lica i preduzetnici/ce), kao i mandat državnog mehanizma zaduženog za rodnu ravnopravnost (ovim Zakonom je ustanovljen organ državne uprave nadležan za poslove u vezi sa ostvarivanjem rodne ravnopravnosti, a to je ministarstvo nadležno za zaštitu ljudskih i manjinskih prava). Jedna od ključnih odredaba Zakona je član 3 kojim je utvrđena izričita obaveza i privatnog sektora da, radi postizanja rodne ravnopravnosti, u svim fazama planiranja, donošenja i sprovođenja odluka, kao i preduzimanja aktivnosti iz svoje nadležnosti ocjenjuju i vrjednuju uticaj tih odluka i aktivnosti na položaj žena i muškaraca.

Zakon o rodnoj ravnopravnosti je izmijenjen i dopunjen 2015, na način da predstavlja mehanizam za eliminisanje diskriminacije lica drukčijih rodnih identiteta i stvaranje jednakih mogućnosti za ta lica u svim sferama života, naročito u pogledu njihovog ravnopravnog tretmana.

Ovaj zakon, u skladu sa Ustavom Crne Gore (član 8 stav 2) i Konvencijom o eliminaciji svih oblika diskriminacije žena (CEDAW), propisuje da se diskriminacijom neće smatraju opšte i posebne mjere, donijete ili preduzete radi otklanjanja i sprječavanja nejednakog tretmana žena i muškaraca, otklanjanja posljedica nejednakog tretmana žena i muškaraca i promovisanja rodne ravnopravnosti.

Zakonom je eksplicitno propisana i obaveza državnih organa, organa lokalne samouprave i svih drugih organa i pravnih lica koji vrše javna ovlašćenja da u okviru programa stručnog osposobljavanja i usavršavanja zaposlenih ili na drugi način propisan zakonom ili drugim aktom obezbijede edukaciju zaposlenih o postizanju rodne ravnopravnosti, odnosno ostvarivanju prava po osnovu rodne ravnopravnosti.

Obzirom da je Zakonom o zabrani diskriminaciije i Zakonom o zaštitniku/ci ljudskih prava i sloboda Crne Gore zaštita od diskriminacije u potpunosti uređena, to je odredbom člana 6a Zakona o rodnoj ravnopravnosti upućeno na primjenu tih zakona i u slučaju ostvarivanja zaštite lica diskriminisanih po osnovu pola.

Zakon o rodnoj ravnopravnosti mora se posmatrati u kontekstu cjelokupnog crnogorskog pravnog sistema, pošto je koncipiran na način da inicira orodnjavanje svih institucija, instrumenata (normativnih i implementacionih) i strategija u svim oblastima. On podržava stav da svako, organ, pravno i fizičko lice, mora da bude odgovoran za svoj djelokrug rada i ne reguliše pitanja kojima treba da se bave sistemski zakoni. Zato je važno istaći da se u nizu zakona koji uređuju različite oblasti nalaze odredbe značajne za ostvarivanje rodne ravnopravnosti, kao i odredbe o zabrani diskriminaciji, pored ostalog i po osnovu pola (npr. Zakon o zaštiti od nasilja u porodici, Zakon o besplatnoj pravnoj pomoći, Zakon o radu, Zakon o zapošljavanju i ostvarivanju prava iz osiguranja od nezaposlenosti, Zakon o izboru odbornika i poslanika, Zakon o Ustavnom sudu Crne Gore, Zakon o sudskom savjetu i sudijama, Zakon o Državnom tužilaštvu, Zakonik o krivičnom postupku, Zakon o strancima i dr).

ZAKON O ZAŠTITNIKU/CI LJUDSKIH PRAVA I SLOBODA propisuje da je Zaštitnik/ca institucionalni mehanizam za zaštitu od diskriminacije i da, uz saglasnost diskriminisanog lica, postupa i preduzima mjere za zaštitu od diskriminacije, u skladu sa ovim zakonom i posebnim zakonom kojim je uređena zabrana diskriminacije. Kad se radi o diskriminaciji od strane organa vlasti, Zaštitnik/ca može nadležnom organu da podnese inicijativu za pokretanje disciplinskog postupka, odnosno postupka za razrješenje lica čijim je radom ili nepostupanjem učinjena diskriminacija.

ZAKON O ZABRANI DISKRIMINACIJE detaljno uređuje poslove Zaštitnika/ce ljudskih prava i sloboda kad je u pitanju nadležnost te institucije da pruža zaštitu od diskriminacije. Tako je, između ostalog, propisano da je Zaštitnik/ca ljudskih prava i sloboda Crne Gore nadležan/na da postupa po pritužbama zbog diskriminatorskog postupanja organa, privrednog društva, drugog pravnog lica, preduzetnika i fizičkog lica, i preduzima mjere i radnje za otklanjanje diskriminacije i zaštitu prava diskriminisanog lica, ako nije pokrenut sudski postupak, kao i da podnosi Skupštini Crne Gore, u okviru godišnjeg izvještaja, poseban dio izvještaja o sprovedenim aktivnostima na zaštiti od diskriminacije i promociji jednakosti, ali i da se Zaštitniku/ci ljudskih prava i sloboda može obratiti svako ko smatra da je diskriminisan aktom, radnjom ili nepostupanjem organa i drugih pravnih i fizičkih lica.

ZAKON O LOKALNOJ SAMOUPRAVI u članu 3 definiše da se lokalna samopurava ostvaruje na načelima demokratije, jednakosti, a član 11 još eksplicitnije definiše obaveze lokalne samouprave „Opština obezbjeđuje uslove za zaštitu i unaprjeđenje manjinskih prava i rodne ravnopravnosti, u skladu sa Ustavom, zakonom i potvrđenim međunarodnim ugovorima.“

Kada govorimo o strateškom okviru na državnom nivou, u domenu rodne ravnopravnosti je najznačajnija NACIONALNA STRATEGIJA ZA RODNU RAVNOPRAVNOST U CRNOJ GORI, usvojena 30. Jula 2021. U realizaciji strateških i operativnih ciljeva postavljenih u ovom dokumentu lokalne samouprave i Zajednica opština se navode kao akteri ovoga procesa bilo među nosiocima aktivnosti, bilo kao partneri u ostvarivanju planiranih aktivnosti.

Za izradu Lokalnog akcionog plana za rodnu ravnopravnost od značaja je i Odluka o ostvarivanju rodne ravnopravnosti opštine Tuzi, koja u članu 4 precizira “Princip ravnopravnosti obezbjeđuje se donošenjem i realizacijom lokalnih planova djelovanja. Planovi djelovanja treba da sadrže rodne komponente na osnovu kojih se vrši stalna procjena i vrjednovanje ostvarivanja rodne ravnopravnosti u skladu sa ovom odlukom kroz prikupljanje statističkih podataka i procjenu uticaja koji usvojene politike imaju na položaj žena i muškaraca u lokalnoj zajednici i posljedica koje imaju u primjeni određenih politika”

Strateška dokumenta donijeta u drugim oblastima, koji takođe imaju rodnu dimenziju i značajna su za ostvarivanje rodne ravnopravnosti na lokalnom novou su, između ostalih:

• PROGRAM PRISTUPANJA CRNE GORE EU ZA PERIOD 2020- 2022. GODINE;

• NACIONALNA STRATEGIJA ODRŽIVOG RAZVOJA DO 2030. GODINE;

• STRATEGIJA OBRAZOVANJA ODRASLIH CRNE GORE 2015-2025;

• STRATEGIJA ZA ZAŠTITU LICA SA INVALIDITETOM OD DISKRIMINACIJE I PROMOCIJU JEDNAKOSTI ZA PERIOD 2017-2021. GODINE;

• STRATEGIJA UNAPREĐENJA KVALITETA ŽIVOTA LGBT OSOBA ZA PERIOD 2019-2023. GODINE;

• AKCIONI PLAN ZA PRIMJENU REZOLUCIJE 1325 SAVJETA BEZBJEDNOSTI UJEDINJENBIH NACIJA – ŽENE, MIR I BEZBJEDNOST U CRNOJ GORI 2019-2022;

• STRATEGIJA OČUVANJA I UNAPREĐENJA REPRODUKTIVNOG I SEKSUALNOG ZDRAVLJA CRNE GORE 2013-2020.

• STRATEGIJA RAZVOJA ŽENSKOG PREDUZETNIŠTVA 2021- 2024.

ANALIZA STANJA I LOKALNOG KONTEKSTA

Misija OEBSa u Crnoj Gori u saradnji sa Direkcijom za rodnu ravnopravnost u Ministarstvu pravde, ljudskih i manjinskih prava je tokom posljednje decenije snažno podržavala izgradnju kapaciteta lokalnih institucionalnih mehanizmama za rodnu ravnopravnost kroz brojne obuke za Mrežu lokalnih koordinatorki/a za rodnu ravnopravnost, te organizaciju obuka za članove/ice radnih grupa za izradu lokalnih akcionih planova za rodnu ravnopravnost.

Opština Tuzi je najmlađa opština u Crnoj Gori. U skladu sa izmjenama i dopunama Zakona o teritorijalnoj organizaciji 1. septembra 2018. dotadašnja podgorička Gradska opština Tuzi postala je i formalno samostalna opština, čime je ta nezavisnost zapravo obnovljena, obzirom da su Tuzi bili opština sve do 1958.

Do sada, opština Tuzi je:

- Donijela Odluku o ostvarivanju rodne ravnopravnosti, broj 02-030/21-4802 i

- Donijela Rješenje o obrazovanju Radne grupe za izradu Lokalnog akcionog plana za rodnu ravnopravnost 2021-2022, broj 01-031/21-9260, od 07.07.2021.

- Imenovala samostalnu savjetnicu za rodnu ravnopravnost

Ovim je opština Tuzi pokazala političku volju da rodnu ravnopravnost tretira shodno važnosti koju ova tema ima. U saradnji sa Ministarstvom pravde, ljudskih i manjinskih prava i Misije OEBSa za Crnu Goru, angažovana je nezavisna konsultatkinja za rodnu ravnopravnost, za konkretnu pomoć u izradi Lokalnog akcionog plana za rodnu ravnopravnost opštine Tuzi 2022-2023. Realizovano je više sastanaka Radne grupe u svrhu prikupljanja i analize podataka i lokalnog konteksta, sa ciljem prikupljanja podataka, analize konteksta, definisanja odgovarajućih ciljeva i aktivnosti, koje će na kvalitetan način u planiranom dvogodišnjem periodu odgovoriti na naglašene rodne nejednakosti na ovom lokalnom niovu.

RODNE KOMPONENTE DRUGIH VAŽEĆIH LOKALNIH STRATEŠKIH DOKUMENATA

Do sada, u opštini Tuzi su donešeni lokalni strateški dokumenti kako slijedi:

- Strateški plan razvoja opštine Tuzi- nedavno usvojen dokument (jun 2021); manje od 7% prezentovanih podataka se odnosi na žene; rodna analiza nije sprovedena; od 33 planirane aktivnosti za 2021, nijedna nema za ciljnu grupu žene niti je vezana za poboljšnje njihovog položaja i kvaliteta njihovog života, a od 28 planiranih aktivnosti za 2022. godinu dvije se odnose na žene (razvoj ženskog preduzetništva i izrada LAP RR za period 2022- 2026). Uočljiv je i nedostatak statističkih podataka podijeljenih po polu. U poglavlju o uticaju Covid 19 krize, nema riječi o povećanju stope nasilja nad ženama i djecom, iako je to jedna od najizraženijih posljedica ove krize na globalnom, svim državnim i lokalnim niovima.

- Strategija zapošljavanja opštine Tuzi 2021- 2025 konstatuje da je jedan od ključnih problema nepovoljna struktura nezaposlenih lica, a da se to naročito odnosi na žene kroz: dugoročnu nezaposlenost, njihov veliki udio u broju nekvalifikovanih lica, lica bez radnog staža i sl. Prioritetni ciljevi su rodno neutralni, dok žene kao ciljna grupa nijesu pomenute u prioritetnim ciljevima. Svega četiri od ukupno 14 aktivnosti je usmjeren na zensku populaciju.

- Lokalni akcioni plan za mlade za period 2020- 2021. - dokument ne sadrzi analizu stanja sa aspekta rodne ravnopravnosti niti aktivnosti koja se odnosi na djevojke i djevojčice.

- Lokalni akcioni plan za zaštitu lica sa invaliditetom od diskriminacije i promociju jednakosti za period 2021- 2023.- prioritetni ciljevi ovog dokumenta ne sadrže unaprjeđenje položaja žena u kategoriji osoba sa invaliditetom a od predviđenih 45 aktivnosti u okviru akcionog plana, tek jedna se odnosi na žene sa invaliditetom

Opšta ocjena analize lokalnih strateških dokumenata je da nijedan važeći lokalni strateški dokument ne sadrži rodne komponente niti tretira žene i djevojčice kao polovinu lokalne populacije koja ima drugačije potrebe, interese i probleme. Nijedan od dokumenata ne koristi rodno senzitivan jezik, kao zakonski obavezujući i gramatički ispravan oblik izražavanja. Svi analizirani dokumenti su stupili na snagu prije donošenja Odluke o ostvarivanju rodne ravnopravnosti u opštini Tuzi kojom je propisana obaveza da svi akcioni planovi u toj opštini obezbijede princip ravnopravnosti, te da sadrže rodne komponente na osnovu kojih se vrši stalna procjena i vrjednovanje ostvarivanja rodne ravnopravnosti. U skladu sa ovom odlukom je i obaveza prikupljanja statističkih podataka i procjena uticaja koji usvojene politike imaju na položaj žena i muškaraca u lokalnoj zajednici i posljedica koje imaju u primjeni određenih politika. Ova Odluka je stupila na snagu 24. aprila 2021.

Tabela 2

SWOT ANALIZA

SWOT analiza je strategijski alat koji se koristi u operativnom planiranju. Utemeljena je na analizi prikupljenih podataka prilikom utvrđivanja stanja rodne ravnopravnosti u opštini Tuzi, te kroz sastanke Radne grupe za izradu Lokalnog akcionog plana za rodnu ravnopravnost u opštini Tuzi.

Tabela 3 pokazuje šta se može postići, a šta su mogućnosti i rizici s kojima se suočava ova opština, kada govorimo o rodnoj ravnopravnosti:

Tabela 3

Kroz sastanke Radne grupe za izradu LAP za rodnu ravnopravnost opštine Tuzi više puta i od različitih aktera je ponovljena tvrdnja da je uzrok većeg broja istaknutih potreba i problema žena na ovom lokalnom niovu upravo kulturološko nasleđe koje obiluje rodnim stereotipima i predrasudama. Uz to, postoje i jasno prepoznate slabosti koje se tiču nedostatka kadra edukovanog za rodnu ravnopravnost; ne postoji nijedna nevladina organizacija koja se bavi unaprjeđenjem položaja žena; u obrazovnim institucijama u opštini Tuzi većinu nastavnog kadra čine žene a na rukovodećim pozicijama su većinom muškarci; lokalni mediji se ne bave položajem žena, pa onda i ne osvjetljavaju probleme žena koje bi lokalne institucije i službe kroz svoje djelovanje mogle riješiti ili umanjiti; bilježi se i nedostatak ukupnog broja kulturnih i sportskih sadržaja.

Prednosti i glavne mogućnosti u opštini Tuzi, iz rodne perspektive jesu činjenice: mlada opština, koja tek uspostavlja temelje dobre vladavine i upravljanja na lokalnom nivou, te je odličan trenutak da strateški dokumenti budu kvalitetni i obavezujući za lokalnu vlast, ali i period uspostavljanja povjerenja građana/ki u odgovoran odnos lokalne vlasti prema problemima ženama, koje čine oko polovinu populacije u ovoj opštini; dobra saradnja između sekretarijata i ostalih lokalnih službi; odličan geografski položaj koji omogućava razvoj privrede i ekonomije, a naročito za razvoj novih oblika turizma, koji su istovremeno vrlo perspektivne šanse za razvoj ženskog preduzetništva (etno i seoski turizam); kao jako važnu prednost ističemo da je za period kraći od dvije godine opština Tuzi donijela više odluka koje se tiču rodne ravnopravnosti i time pokazala postojanje političke volje da ova tema bude tretirana kao važan pokazatelj demokratičnosti i jednakosti na njihovom lokalnom nivou, kao i privrednog razvoja; dobra saradnja sa dijasporom te fondovi za razvoj poljoprivrede su veoma značajne mogućnosti opštine Tuzi i valjalo bi raditi na njihovoj efikasnoj valorizaciji.

Ozbiljne prijetnje za rodnu ravnopravnost, i ne samo za nju, na ovom lokalnom nivou jeste nedovoljno ulaganje sa državnog nivoa, nedostatak kvalitetne saobraćajne infrastrukture (što je veoma značajno za razuđeno seoske područje ove opštine), nepostojanje gradskog prevoza (ne postoji ni taksi služba), sa aspekta potreba žena ova činjenica pojačava disbalans privatnog i profesionalnog života; zdravstvena zaštita nema kontinuitet i još uvijek neriješeno odvoženje i adekvatan tretman komunalnog otpada.

SOCIO- DEMOGRAFSKI RODNI KONTEKST

Prema popisu iz 2011. godine u opštini Tuzi je bilo ukupno 11.422 stanovnika/ce, od toga 5576 žena i 5846 muškaraca.

Dakle, prema podacima iz Popisa 2011. muškarci su u većini populacije u opštini Tuzi, a prema podacima iz Godišnjaka Monstata za 2019. godinu, muškarci prednjače i u broju rođenih i umrlih za tu godinu.

Tabela 4

Nije nam bila dostupna statistika razvrstana po polu za ostale demografske karakteristike: kretanje broja stanovnika po polu, kretanje broja domaćinstava i stanova (izraženo i vlasništvo po polu), obrazovna struktura stanovništva Tuzi po polu…

UČEŠĆE ŽENA U PROCESU ODLUČIVANJA

Članovi/ce Radne grupe za izradu Lokalnog akcionog plana za rodnu ravnopravnost u opštini Tuzi prikazali su osnovne karakteristike o participaciji žena u procesima donošenja odluka na svim nivoima u okviru opštine, na osnovu kojih se dolazi do sljedecih zaključaka:

- Najčešće je postignut zakonski minimum „ženskih kvota“

- Lokalne partije nemaju aktivne ženske grupe

- Žene nijesu motivisane za politički angažman

Naredna tabela daje pregled statistike po polu zaposlenih u različitim organima uprave i službama:

Tabela 5

Na čelnim pozicijima ukupno šest sekretarijata, tri su muškarca i tri žene.

Od ukupno 32 odbornika/ce, 10 pozicija pripada ženama ili 31,25%, što je zakonski minimum.

Na lokalnim izborima održanim u martu 2019. u opštini Tuzi, izborne liste su uglavnom sadržale zakonom propisani minimum žena, tek malo više od 30%. Slijedi spisak izbornih listi sa procentom žena:

Predsjednik opštine Tuzi je tokom 2020. godine donio i Odluku o visini budžetskih sredstava namijenjenih za finansiranje redovnog rada ženskih organizacija u političkim subjektima u Skupštini opštine Tuzi za period od 01.02.2020- 31.12. 2020.godine. Ova sredstva su u iznosu od 0,11% planiranih ukupnih budžetskih sredstava, što iznosu 2.427,24 eura, raspodijeljena na sljedeći način:

*Koalicija “Malesija nas ujedinjuje”, Sporazum o saradnji od 30.01.2019.

Nemamo informaciju kako se ova sredstva troše, iako su političke partije u obavezi da mjesečno dostavljaju izvještaje o utrošku istih.

U opštini Tuzi je u toku formiranje mjesnih zajednica. Do sada je formirano je 16 mjesnih zajednica koje predstavljaju dio jedinstvenog sistema lokalne samouprave i oblik neposrednog učešća građana/ki u vršenju javnih poslova, dok se u narednom periodu očekuje formiranje još najmanje 5 mjesnih zajednica.

Predsjednici svih mjesnih zajednica su muškarci. Dakle, ni jedna žena se ne nalazi na osnovnom niovu odlučivanja koji se tiče svakodnevnog kvaliteta života građana/ki.

U DOO Komunalno Tuzi ukupno je zaposleno 25 osoba a struktura po polu je: žena 8 (32%) i muškaraca 17 (68%).

RODNE EKONOMSKE NEJEDNAKOSTI

Tabela 6Iz tabele 6 je očigledno da se broj nezaposlenih osoba u opštini Tuzi smanjuje, time i broj nezaposlenih žena, ali one uvijek čine većinu među nezaposlenima:

Osim što iz godine u godinu žene čine većinu među nezaposlenima, dodatno postoje razlozi za njihov loš ekonomski položaj u opštini Tuzi:

- Samo 12,7% žena u opštini Tuzi ima imovinu (od ukupno 5089 samo je 649 žena koje su vlasnice nepokretnosti)

- Žene nemaju biznise u svom vlasništvu, odnosno toliko je zanemarljiv broj da možemo reći da u opštini Tuzi postoji nerazvijeno žensko predužetništvo, jer od 316 firmi registrovanih u ovoj opštini, samo je 15 žena vlasnica, što je 4,75%.

- Usljed postojanja stereotipa i očekivanja u rodnim ulogama, žene nemaju jednake šanse za zapošljavanje (ta činjenica je prikazana kroz tabelu 6 i grafikon)

Osim toga, opština Tuzi nije pomogla razvoj ženskog preduzetništva, jer takva sredstva nijesu planirana.

Sve ovo je uticalo da se definišu jasne mjere i aktivnosti koje će dovesti do smanjenja nezaposlenosti žena u opštini Tuzi kroz zapošljavanje i samozapošljavanje.

OBRAZOVANJE

U opštini Tuzi je školske 2019/20. u predškolske ustanove (sve starosne grupe) upisano ukupno 196 djece, od toga 113 dječaka i 83 djevojčice).

U školskoj godini 2019/2020. učenika/ca koji su pohađali osnovne škole iznosi 1450 (744 dječaka i 706 djevojčica).

U dvije srednjoškolske ustanove u Tuzima (Srednja mješovita škola “25.maj” i medresa “Mehmed Fatih” u Milješu) u školskoj 2019/2020. nastavu je pohađalo 674 učenika/ca, od toga 314 dječaka i 360 djevojaka.

Podaci po polu nastavnog kadra u osnovnim i srednjim školama u opštini Tuzi pokazuju da žene čine čak 62,5% zaposlenih a na poziciji direktorice ih je samo 20%.

Tabela 7

ŽENSKO ZDRAVLJE NA LOKALNOM NIVOU

Na osnovu diskusije iz Radne grupe za izradu LAP RR opštine Tuzi, osnovne karakteristike zdravstvene zaštite žena su:

- nekontinuirana zdravstvena zaštita za žene

- loš uticaj pandemije COVID-19 na sve nivoe zdravstvene zaštite

- zavisnost od politika na državnom nivou

Procjena je da u opštini Tuzi ima oko 15.000 zdravstvenih osigurnika/ca, odnosno oko 7500 djevojčica, djevojaka i žena. Primarna zdravstvena zaštita se obavlja u zdravstvenom objektu “Tuzi”. Samo je jedan izabrani doktor za žene. Opština Tuzi nema porodilište a ni ginekološki sto za žene koje koriste invalidska kolica.

Očekuje se formiranje jedinice hitne pomoći.

Očekuje se i izrada Plana primarne zdravstvene zaštite lokalnog stanovništva. Preporuka je da ovaj dokument uvrsti i specifične odgovore na izazove prevencije i kvalitetne primarne zaštite zdravlja žena, kako bi se ispoštovale obaveze shodno Odluci o ostvarivanju rodne ravnopravnosti na ovom lokalnom niovu.

U oktobru 2020. godine održano je predavanje,, Međunarodni dan borbe protiv raka dojke” u sali Skupštine.

Tema selektivnih abortusa je vrlo aktuelna u cijeloj Crnoj Gori, prema tome i na svakom lokalnom nivou. Koliko je tema ozbiljna govori podatak da je Crna Gora četvrta zemlja na svijetu po broju selektovanih abortusa. Podaci MONSTAT-a pokazuju da su u 2020. godini rođena 3.672 dječaka i 3.410 djevojčica u Crnoj Gori.

Takav disbalans među novorođenčadima muškog i ženskog pola postoji i u opštini Tuzi. Prema podacima MONSTATa, 2019. godine je u opštini Tuzi rođeno 162 djece, od toga 92 dječaka i 70 djevojčica.

Disbalans pokazuju i podaci o broju učenika i učenica u predškolskim i osnovnoškolskim ustanovama u opštini Tuzi (strana 27 ovog dokumenta).

Zato i ova tema mora biti predmet interesovanja lokalne vlasti.NASILJE NAD ŽENAMA I DJECOM

Diskusije sa sastanka Radne grupe za izradu LAP RR opštine Tuzi, vezano za temu nasilja nad ženama i djecom pokazala su sljedeće:

- nasilje nije vidljivo ali je prisutno

- lokalnu mediji su zatvoreni za ovu i slične teme

- nasilje se ne prepoznaje kao nedopustivo ponašanje

Sa druge strane, podaci iz baze Nacionalne SOS linije za žrtve nasilja u porodici (licenciranog servisa koji vodi SOS telefon Nikšić), a tiču se prijavljenih slučajeva iz opštine Tuzi pokazuju da je periodu 01.01.2020. - 31.07.2021. iz opštine Tuzi pomoć zatražilo 5 osoba koje su uputile ukupno 145 poziva. Ovaj podatak govori da rijetke žrtve koje se usude da potraže pomoć, to rade vrlo često ali da za period od godinu i sedam mjeseci kontinuiranog prijavljivanja- nijesu riješile taj problem. Prosječno je jedna osoba prijavila slučaj nasilja oko 30 puta. Ovo je istovremeno snažan signal za hitnu i efikasnu reakciju lokalne zajednice u prevenciji i ublažavanju ovog problema.

RODNI STEREOTIPI U MEDIJIMA, KULTURI I SPORTU

MEDIJI (ELEKTRONSKI, DIGITALNI I ŠTAMPANI): U Tuzima još uvijek ne postoji lokalni javni servis na albanskom jeziku. Na Televiziji Crne Gore svakog dana se emituju informativne emisije na albanskom jeziku, a jednom sedmično se emituje emisija MOZAIKU, u trajanju od 30 minuta. Radio Crne Gore svakog dana u 17:30 emituje informativnu emisija na albanskom jeziku. TV "BOIN" je privatna televizijska kuća u Tuzima, koja emituje cjelodnevni program na albanskom jeziku. Malo ima sopstvene produkcije i veći dio programa čine materijali preuzeti od televizijskih stanica iz Albanija i Kosova. Ne postoji ni lokalni portal u opštini Tuzi.

Kada govorimo o štampanim medijima, na albanskom jeziku nema dnevnih novina a nedeljno izlazi "KOHA JAVORE".

Nije poznato da li je ikada urađen rodni monitoring emisija koje na albanskom jeziku emituju Radio i Televizija Crne Gore, kao što nije poznat odnos ovih medija prema ostalim marginalizovanim grupama u opštini Tuzi.

Podsjećamo da je članom 13 Zakona o rodnoj ravnopravnosti Crne Gore definisana obaveza medija da promovišu rodnu ravnopravnost kroz programsku koncepciju.

KULTURA:

Oblast kulturnog života u opštini Tuzi je organizovan kroz više objekata:

- KIC ,,Malesija“ – tehnička opremljenost je zadovoljavajuća, sala sa 312 mjesta, oskudna biblioteka, zaposleno je 11 osoba: 8 muškaraca i 3 žene, direktor je muškarac

- Dom kulture Sukuruć, nema kulturnog programa niti sadržaja, nema zaposlenih

- Dom kulutre Zatrijebač - nema kulturnog programa niti sadržaja, nema zaposlenih

- Etnografski muzej –zaposlena 1 osoba, muškarac

- Kuća Muzej u Hotima - zaposlena 1 osoba, muškarac

Postoje i dvije ljetne scene u Milješu i Vitoju.

Pregled i analiza organizovanih kulturnih aktivnosti u 2020. i u dijelu 2021. pokazuje da ne postoje organizovane kulturne manifestacije čije su autorke žene, niti da se na drugi način afirmiše kullturno stvaralaštvo žena.

SPORT:

Osim stadiona fudbalskog kluba “Dečić”, opština Tuzi ima dosta skromne kapacitete za bavljenje sportom, na otvorenom ili u zatvorenom prostoru.

U opštini Tuzi postoji 7 sportskih klubova, i to: 3 fudbalska kluba, 1 košarkaški klub, 2 tekvondo kluba i 1 džudo klub.

Broj muških igrača u klubovima je 446 (FK Dečić 250, FK Tuzi 45, FK Malesia 40, KK Tuzi 35, TKD Alba 25, TKD Besa 31, DžK Tuzi 20), a broj ženskih igrača u klubovima je 63 (FK Dečić 1, FK Tuzi 0, FK Malesia 3, KK Tuzi 20, TKD Alba 5, TKD Besa 22, DžK Tuzi 12). Dakle, klubovi nijesu podijeljeni na muški i ženski, ali je u planu formiranje ženskog fudbalskog kluba Dečić.

Za sport je Budžetom Opštine Tuzi za 2021. godinu izdvojeno 25.000,00€ koje je podijeljeno putem konkursa, i 260.000,00€ za FK Dečić (čiji je vlasnik Opština), što iznosi 0,048% od ukupnog Budžeta koji iznosi 6.049.706,00€. Analizom utrošenih sredstava po polu, dolazimo do podataka u tabeli 8

Tabela 8

Na ovaj način, opština Tuzi pripada većini crnogorskih opština koje dominantno izdvajaju novac za muške sportske klubove ili sportove koji su dominanatno muški a jako malo ili ni malo afirmiše razvoj ženskih sportskih kubova, niti generalno razvoj sporta za oba pola, kao jedan od najzdravijih načina života.

VIZIJA I CILJEVI

Vizija Lokalnog akcionog plana za rodnu ravnopravnost opštine Tuzi je definisana na osnovu situacione analize položaja žena u ovoj opštini i svih njenih specifičnosti. Okolnost da je ovo najmlađa opština u Crnoj Gori valjalo bi iskoristiti na način da opština Tuzi bude primjer dobre prakse prema načinu tretiranja teme rodne ravnopravnosti, i za sredine koje odavno imaju status opštine.

Prioritetni ciljevi su odabrani prema tome gdje su promjene u položaju žena i muškaraca najpotrebnije, na način da budu realne i ostvarive u planiranom dvogodišnjem periodu. Korišćena je analitička metoda “drvo problema”, a rezultati pokazuju da su najistaknutiji problema žena u opštini Tuzi: nedovoljna prisutnost i vidljivost žena na svim mjestima gdje se donose odluke, počev od nivoa mjesne zajednice do izbornih lista; loš ekonomski položaj i ekonomska zavisnost od drugih članova porodice, rijetke mogućnosti zapošljavanja; nekontinuirana zdravstvena zaštita i lokalni mentalitet zbog koga se ginekološki pregledi često obave u privatnim ambulantama Podgorici ili Skadru; nasilje nad ženama postoji ali je sakriveno kao vrsta porodične sramote, koja se rijetko dijeli sa drugima, naročito ne sa institucijama koje su dužne da preveniraju sve oblike rodno zasnovanog nasilja. Uzroci problema jesu jak patrijarhat, nepravedna podjela rodnih uloga i očekivanja. A posljedice su: statistika koja već sada pokazuje više upisanih dječaka nego djevojčica u osnovne škole u Tuzima, što samo može biti posljedica selektivnih abortusa; važeći lokalni strateški dokumenti nemaju rodnu perspektivu, nedostatak statistike po polu za sve djelatnosti i oblasti, nedostatak rodne analize, jako velika stopa po osobi prijavljenih slučajeva nasilja u porodici… Mjere i aktivnosti u ovom Lokalnom akcionom planu su definisani na način da ublažavaju ili rješavaju posljedice istaknutih problema a istovremeno daju konkretan doprinos ostvarenju ciljeva LAP RR opštine Tuzi.

Slijedi detaljan opis svakog operativnog cilja i pripadajućih mjera, definisanih na način koji će efektno i kvalitetno postaviti temelje da se rodna ravnopravnost u opštini Tuzi doživljava kao indikator suštinske demokratičnosti ove lokalne zajednice.

Tabela 7

AKCIONI PLAN

Ukupno planirana sredstva za aktivnosti za LAP RR opštine Tuzi za period do kraja 2023. iznosi 3,400.00 eura, što se može obezbijediti iz tekućih sredstava ili rezervi, obzirom da Plan budžeta za 2021. nije predvidio aktivnosti iz ovog Akcionog plana.

NAČINI PRAĆENJA REALIZACIJE LAP RR, EVALUACIJE I IZVJEŠTAVANJA

PRAĆENJE

Praćenje se odnosi na sve faze realizacije Lokalnog akcionog plana za rodnu ravnopravnost opštine Tuzi. Cilj praćenja realizacije jeste dobijanje informacija i podataka o uspješnosti planiranih aktivnosti kao i procjenu uspješnosti ostvarenja ili približavanja planiranim ciljevima. Kroz sistem dobijanja povratnih informacija o napretku LAP RR dobijamo kvalitetnu osnovu za dalje unaprjeđenje Akcionog plana, eventualno predefinisanje aktivnosti i/ili očekivanih rezultata i podjela odgovornosti.

Da bi sistem praćenja i evaluacije bio efektivniji i efikasniji, definisane su početne i planirane vrijednosti indikatora (kvalitativni ili kvantitativni), kako bi se uspostavio nedvosmislen proces praćenja implementacije ovog dokumenta i ocjene postizanja planiranih rezultata.

Preporuka je da se odmah po usvajanju LAP RR, donese Odluka o formiranju Komisije za praćenje i evaluaciju Lokalnog akcionog plana za rodnu ravnopravnost, te da na taj način, proces praćenja počne odmah po usvajanju LAP RR.

EVALUACIJA

Svrha evaluacije je dobiti procjenu u kojoj mjeri je LAP RR u opštini Tuzi za period 2022-2023. godine dao doprinos poboljšanju opšteg položaja žena u lokalnoj zajednici, kroz oblasti koje su određene kao prioritetne. Kroz proces evaluacije se objektivno vrjednuju faze i aktivnosti LAP RR a prema sljedećim kriterijuma:

-  efikasnost realizacije aktivnosti,

- uspješnost ostvarivanja strateškog i operativnih ciljeva

- uticaj koji su rezultati aktivnosti ostavili na poboljšanje položaja žena

Obzirom na planirani period realizacije LAP RR opštine Tuzi, bilo bi dobro da se evaluacija sprovodi na 12 mjeseci. Na osnovu indikatora iz Akcionog plana prikupljaće se podaci i informacije o ostvarenju mjera i očekivanih rezultata. U izvore podataka ubrajamo javne službe i organizacije a svakako i zvaničnu statistiku. Podsjećamo da je u članu 14 Zakona o rodnoj ravnopravnosti propisana obaveza da statistički podaci i informacije koji se prikupljaju, evidentiraju i obrađuju u organima, privrednim društvima i drugim pravnim licima, kao i kod preduzetnika/ce moraju biti iskazani po polnoj pripadnosti. Statistički podaci i informacije iz stava 1 ovog člana sastavni su dio zvanične statistike u Crnoj Gori i dostupni su javnosti u skladu sa zakonom.

IZVJEŠTAVANJE

Proces izvještavanja ima za cilj da predstavi nivo uspješnosti realizacije LAP RR i istovremeno da pruži smjernice za izradu narednog Lokalnog akcionog plana. Dobro je planirati izvještavanje o utrošku redovnih sredstva.

Preporuka je da Izvještaj o realizaciji Lokalnog akcionog plana za rodnu ravnopravnost opštine Tuzi ima sljedeći sadržaj:

• Uvod (osnovni elementi LAP RR, period realizacije, budžet koji je bio planiran, uslovi u kojima je realizovan)

• Planirani ciljevi LAP RR opštine Tuzi

• Planirane mjere i aktivnosti

• Stepen realizacije za svaki cilj, mjeru i aktivnost

• Zaključci i preporuke za naredni LAP RR

Jednako važna preporuka je da se u procesu ivještavanja prate i odrednice Nacionalne Starategije za rodnu ravnopravnost Crne Gore

ANEXI

Annex 1: Radna grupa za izradu LAP RR opštine Tuzi

Predsjednik opštine Tuzi je donio Rješenje o obrazovanju Radne grupe za izradu Lokalnog akcionog plana za rodnu ravnoprvnost za period 2021- 2022.

Sastav radne grupe (RG) za izradu LAP za rodnu ravnopravnost opštine Tuzi:

Annex 2: Vremenski okvir za izradu lokalnog akcionog plana rodne ravnopravnosti tuzi

Annex 3: Odluka o ostvarivanju rodne ravnopravnosti

Na osnovu člana 38 stav 1 tačka 2 Zakona o lokalnoj samoupravi ("Sl. list CG", br. 02/18, 34/19, 38/20), a u vezi sa čl. 3 i 11 Zakona o rodnoj ravnopravnosti ("Sl. list RCG", broj 46/07 i "Sl. list CG", br. 73/10, 40/11 I 35/15) i člana člana 53 stav 1 tačka 2 Statuta Opštine Tuzi ("Službeni list Crne Gore - Opštinski propisi broj 024/19, 05/20), na sjednici Skupštine opštine održanoj dana 01.04.2021. godine, donijeta je

ODLUKA

o ostvarivanju rodne ravnopravnosti

("Službeni list Crne Gore - opštinski propisi", br. 010/21 od 16.04.2021)

Član 1

Ovom odlukom uređuje se način ostvarivanja rodne ravnopravnosti u Opštini Tuzi i to u:

- Skupštini opštine i radnim tijelima koje ona obrazuje;

- radnim tijelima Predsjednika/ce;

- radnim tijelima Opštine Tuzi

- organima i službama lokalne uprave Opštine Tuzi i Službi skupštine;

- organima upravljanja javnih službi čiji je osnivač Opština;

- organima mjesnih zajednica na teritoriji Opštine Tuzi.

Član 2

Prilikom izbora odbornika/ca, obrazovanja radnih tijela, izbora, odnosno imenovanja lokalnih funkcionera/ki, imenovanja, odnosno postavljenja lokalnih službenika/ca, izbora direktora/ki javnih službi, organa mjesnih zajednica i formiranja zvaničnih delegacija Opštine Tuzi po pravilu se obezbjeđuje rodna ravnopravnost srazmjerno procentu zastupljenosti lica tog pola u ukupnoj populaciji, a najmanje u procentu od 30% manje zastupljenog pola.

Član 3

Propis ili drugi akt organa i organa uprave Opštine Tuzi ne može sadržati odredbu koja dovodi u nepovoljniji položaj lice jednog pola u odnosu na lice drugog pola.

Član 4

Princip ravnopravnosti obezbjeđuje se donošenjem i realizacijom lokalnih planova djelovanja

Planovi djelovanja treba da sadrže rodne komponente na osnovu kojih se vrši stalna procjena i vrednovanje ostvarivanja rodne ravnopravnosti u skladu sa ovom odlukom kroz prikupljanje statističkih podataka i procjenu uticaja koji usvojene politike imaju na položaj žena i muškaraca u lokalnoj zajednici i posljedica koje imaju u primjeni određenih politika.

Član 5

Skupština i Predsjenik opštine i javne službe čiji je osnivač opština dužni su da odrede službenika/cu koji/a će obavljati poslove koordinatora/ke aktivnosti u vezi pitanja rodne ravnopravnosti iz svoje nadležnosti i učestvovati u pripremi i sprovođenju Plana aktivnosti, u skladu sa zakonom kojim se uređuje rodna ravnopravnost.

Član 6

Prilikom sprovođenja postupka prethodnog konsultovanja građana mehanizmom ankete i upitnika u skladu sa posebnom odlukom opštine kojom se uređuje učešće lokalnog stanovništva u vršenju javnih poslova, organ uprave po pravilu obezbjeđuje rodnu ravnopravnost srazmjerno procentu zastupljenosti lica oba pola u ukupnoj populaciji, a najmanje u procentu od 30% manje zastupljenog pola.

Član 7

Ova odluka stupa na snagu osmog dana od dana objavljivanja u "Službenom listu Crne Gore - Opštinski

propisi".

Broj: 02-030/21-4802

Tuzi, 01.04.2021. godine

Skupština opštine Tuzi

Predsjednik,

Fadil Kajoshaj, s.r.